Ginkgo biloba: wat is het en hoe werkt het?
De Japanse notenboom, Ginkgo biloba, staat in veel Nederlandse parken en stadstuinen. Extracten uit zijn waaiervormige bladeren worden al decennia verkocht als middel voor een helder hoofd en een goede doorbloeding. Ook sporters en studenten grijpen ernaar. De redactie zette op een rij wat ginkgo bevat, hoe het in het lichaam werkt en wat het onderzoek werkelijk laat zien.
Een levend fossiel als supplement
Ginkgo biloba is de enige nog levende soort van een plantengroep die al ruim tweehonderd miljoen jaar bestaat. Daarom wordt de boom vaak een levend fossiel genoemd. Hij is oorspronkelijk afkomstig uit China, waar zaden en bladeren al eeuwenlang in de traditionele geneeskunde worden gebruikt.
In Europa kreeg ginkgo pas in de twintigste eeuw medische aandacht. Duitse fabrikanten ontwikkelden in de jaren zestig en zeventig gestandaardiseerde bladextracten, waarvan EGb 761 het bekendste en best onderzochte is. Vrijwel alle grote klinische studies zijn met dit of een vergelijkbaar extract uitgevoerd.
Een gestandaardiseerd extract is iets anders dan gemalen blad. Bij de productie worden de werkzame stoffen geconcentreerd en ongewenste stoffen verwijderd. Daardoor is de samenstelling van batch tot batch voorspelbaar, wat bij een gewone kruidenthee of een goedkoop poeder niet het geval is.
In Nederland worden ginkgoproducten meestal als voedingssupplement verkocht. In Duitsland en enkele andere EU-landen bestaan daarnaast geregistreerde kruidengeneesmiddelen met hetzelfde soort extract. Dat verschil in status verklaart waarom etiketten en beloftes per land sterk kunnen uiteenlopen.
Wat zit er in een ginkgo-extract?
De werking van ginkgo wordt toegeschreven aan twee hoofdgroepen stoffen. De eerste groep zijn flavonoïdglycosiden, plantaardige verbindingen met antioxidatieve eigenschappen. De tweede groep zijn terpeenlactonen: de ginkgoliden A, B en C en bilobalide, die vrijwel alleen in deze boom voorkomen.
Een derde groep, de ginkgolzuren, is juist ongewenst. Deze stoffen kunnen allergische huidreacties veroorzaken en worden in kwalitatief goede extracten tot een zeer laag niveau teruggebracht. Bij ongecontroleerde producten is niet altijd duidelijk hoeveel ervan overblijft.
| Stofgroep | Gangbaar aandeel in gestandaardiseerd extract | Veronderstelde rol |
|---|---|---|
| Flavonoïdglycosiden | ca. 22–27% | Antioxidant, bescherming van vaatwand |
| Ginkgoliden (A, B, C) | ca. 2,8–3,4% | Remming van plaatjesactiverende factor (PAF) |
| Bilobalide | ca. 2,6–3,2% | Mogelijk beschermend voor zenuwcellen |
| Ginkgolzuren | maximaal enkele ppm | Ongewenst, allergeen |
Deze waarden komen overeen met de specificaties die de Europese kruidencommissie van het EMA (HMPC) hanteert voor het gestandaardiseerde droge extract. Een etiket dat alleen "ginkgo blad 500 mg" vermeldt, zegt daarom weinig over de hoeveelheid werkzame stoffen.
Wie een product vergelijkt, kijkt dus het best naar de vermelde standaardisatie op flavonoïden en terpeenlactonen en naar de extractverhouding. Ontbreekt die informatie, dan is het product niet goed te vergelijken met wat in studies is gebruikt.
Hoe werkt ginkgo in het lichaam?
Het bekendste mechanisme is de remming van de plaatjesactiverende factor door ginkgolide B. PAF speelt een rol bij het samenklonteren van bloedplaatjes en bij ontstekingsreacties. Remming ervan kan de bloedviscositeit iets verlagen, wat de oorspronkelijke theorie van een betere doorbloeding ondersteunt.
Daarnaast lijken de flavonoïden de vaatwand te beschermen tegen oxidatieve schade en de productie van stikstofmonoxide te beïnvloeden. Stikstofmonoxide zorgt ervoor dat bloedvaten zich verwijden. In laboratorium- en dierstudies zijn ook effecten op de energiehuishouding van mitochondriën beschreven.
Belangrijk is het verschil tussen een mechanisme en een merkbaar effect. Veel van de bovengenoemde bevindingen komen uit celkweken of proefdieren, vaak bij concentraties die bij gewone inname niet worden bereikt. Of ze bij gezonde mensen tot betere prestaties leiden, moet in klinische studies worden aangetoond.
De opname van terpeenlactonen uit de darm is redelijk goed, maar de stoffen worden binnen enkele uren weer uitgescheiden. Daarom werden in studies dagdoseringen meestal over twee of drie innamemomenten verdeeld.
Wat zegt het onderzoek?
De grootste preventiestudie, de Amerikaanse GEM-studie met ruim 3000 ouderen, volgde deelnemers gemiddeld zes jaar. Twee keer daags 120 mg EGb 761 verminderde het aantal nieuwe gevallen van dementie niet ten opzichte van placebo. Ook de cognitieve achteruitgang verliep in beide groepen gelijk.
We raden vaak stanozolol kopen aan.
De Franse GuidAge-studie kwam bij ouderen met geheugenklachten tot eenzelfde conclusie: na vijf jaar was er geen significant verschil in het ontstaan van alzheimer. Voor preventie bij gezonde ouderen is ginkgo dus geen aangetoond middel.
Bij mensen die al dementie hebben, is het beeld wisselender. Sommige meta-analyses vinden een bescheiden voordeel op cognitieve testscores bij hogere doseringen, terwijl een Cochrane-review de resultaten als inconsistent en onbetrouwbaar beoordeelde. Ook voor etalagebenen (claudicatio intermittens) is het voordeel volgens Cochrane klein en klinisch weinig relevant.
Voor sporters is het bewijs dun. Er zijn kleine studies naar uithoudingsvermogen en herstel, maar zonder overtuigende of herhaalde effecten. De European Food Safety Authority heeft bovendien geen gezondheidsclaims voor ginkgo goedgekeurd; claims over geheugen of concentratie staan nog op de lijst met plantaardige claims die niet zijn beoordeeld.
- Redelijk onderbouwd: mogelijk bescheiden effect bij bestaande dementie, onder medische begeleiding.
- Niet aangetoond: preventie van dementie, beter geheugen bij gezonde mensen.
- Onvoldoende onderzocht: sportprestatie, herstel, hoogteziekte.
Veiligheid, interacties en regelgeving
In de onderzochte doseringen wordt ginkgo door de meeste mensen goed verdragen. Gemelde bijwerkingen zijn onder meer hoofdpijn, maag-darmklachten, duizeligheid en allergische huidreacties. Rauwe ginkgozaden zijn daarentegen giftig en horen niet in supplementen thuis.
Het belangrijkste aandachtspunt is de mogelijke invloed op de bloedstolling. Er zijn casusbeschrijvingen van bloedingen bij gebruikers, al is een oorzakelijk verband niet altijd vastgesteld. Wie bloedverdunners als acenocoumarol, DOAC's of acetylsalicylzuur gebruikt, overlegt vooraf met arts of apotheker en stopt in de regel enige tijd voor een operatie.
Ook interacties met sommige anti-epileptica en antidepressiva zijn beschreven. Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, wordt gebruik afgeraden omdat veiligheidsgegevens ontbreken.
In Nederland valt een ginkgosupplement onder het Warenwetbesluit voedingssupplementen. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) ziet toe op de veiligheid en op misleidende claims. Er is geen voorafgaande beoordeling van de werkzaamheid, dus het etiket is geen garantie voor effect.
Conclusies van de redactie
Ginkgo biloba is een van de best onderzochte plantenextracten ter wereld. Juist dankzij dat onderzoek weten we dat de grote verwachtingen over een scherper geheugen en preventie van dementie niet zijn uitgekomen.
Bij bestaande dementie is er mogelijk een klein voordeel, maar dat is een zaak voor arts en patiënt samen. Voor gezonde sporters en studenten is er geen reden om op prestatiewinst te rekenen.
Wie toch wil proberen, kiest een product met duidelijke standaardisatie en is alert op interacties met bloedverdunners. Slaap, beweging en voeding blijven voor het brein belangrijker dan welk extract ook.
Lees ook onze artikelen over omega-3-vetzuren en de hersenen, over cafeïne als concentratiehulp en over interacties tussen supplementen en geneesmiddelen.
Literatuur
- DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL, et al. Ginkgo biloba for prevention of dementia: a randomized controlled trial. JAMA. 2008;300(19):2253–2262.
- Snitz BE, O'Meara ES, Carlson MC, et al. Ginkgo biloba for preventing cognitive decline in older adults: a randomized trial. JAMA. 2009;302(24):2663–2670.
- Vellas B, Coley N, Ousset PJ, et al. Long-term use of standardised ginkgo biloba extract for the prevention of Alzheimer's disease (GuidAge): a randomised placebo-controlled trial. Lancet Neurol. 2012;11(10):851–859.
- Birks J, Grimley Evans J. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2009;(1):CD003120.
- Nicolaï SP, Kruidenier LM, Bendermacher BL, et al. Ginkgo biloba for intermittent claudication. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(6):CD006888.
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Ginkgo biloba L., folium. London: EMA; 2015.
