ECG en echocardiografie voor sporters: wanneer zijn ze nodig?
Telkens wanneer een jonge sporter op het veld in elkaar zakt, laait de discussie op: moeten alle sporters niet standaard een hartfilmpje laten maken? Het antwoord is genuanceerder dan het lijkt. De redactie zet uiteen wat een ECG en een echocardiogram wel en niet kunnen opsporen, wat internationale richtlijnen adviseren en hoe het in Nederland is geregeld.
Waarom het hart van sporters bijzondere aandacht krijgt
Plotse hartdood bij sporters is zeldzaam, maar de impact is groot. Het gaat vaak om jonge, ogenschijnlijk gezonde mensen. In de meeste gevallen ligt er een onopgemerkte aandoening aan ten grondslag, zoals hypertrofische cardiomyopathie, aritmogene cardiomyopathie, een aangeboren afwijking van de kransslagaders of een elektrische stoornis als het lange-QT-syndroom.
Inspanning veroorzaakt deze aandoeningen niet, maar kan bij een kwetsbaar hart wel het moment zijn waarop een gevaarlijke ritmestoornis ontstaat. Boven de 35 jaar is de belangrijkste oorzaak van plotse hartdood tijdens sport bovendien een andere: kransslagadervernauwing, oftewel atherosclerose.
Een complicerende factor is het zogenoemde sporthart. Wie veel en intensief traint, krijgt een hart dat zich aanpast: de hartspier wordt iets dikker, de hartkamers groter en de hartslag in rust lager. Op een ECG of echo kunnen die normale aanpassingen soms lijken op een ziekte.
Het doel van screening is dus tweeledig: de zeldzame sporter met een gevaarlijke aandoening vinden, zonder gezonde sporters ten onrechte af te keuren of nodeloos ongerust te maken.
Wat een ECG en een echo laten zien
Een elektrocardiogram registreert de elektrische activiteit van het hart via elektroden op de borstkas, armen en benen. Het onderzoek duurt een paar minuten, is goedkoop en pijnloos. Een ECG kan ritmestoornissen, geleidingsstoornissen en aanwijzingen voor verdikte of beschadigde hartspier tonen.
Een echocardiogram is een echografie van het hart. Daarmee ziet de cardioloog de bouw en de pompfunctie: de dikte van de wanden, de grootte van de kamers en de werking van de kleppen. Een echo is duurder, vraagt meer expertise en wordt meestal pas gedaan als er een reden voor is.
| Onderzoek | Sterk in | Beperkingen |
|---|---|---|
| Rust-ECG | Elektrische stoornissen, aanwijzingen voor cardiomyopathie | Vals-positieve uitslagen bij het sporthart; mist kransslagaderafwijkingen |
| Echocardiogram | Structuur, wanddikte, klepfunctie | Duurder; elektrische stoornissen niet zichtbaar |
| Inspanningstest | Klachten en ritme tijdens belasting, ischemie bij ouderen | Beperkte voorspellende waarde zonder klachten |
| Holter-registratie | Ritmestoornissen die af en toe optreden | Alleen zinvol bij gerichte vraag |
Om onterechte afkeuringen te beperken, zijn internationale criteria opgesteld voor het beoordelen van het ECG van sporters. De meest recente versie, gepubliceerd in 2017 en 2018, maakt onderscheid tussen normale trainingsaanpassingen, grensbevindingen en afwijkingen die altijd vervolgonderzoek vragen.
Door die criteria is het aantal vals-positieve ECG's de afgelopen vijftien jaar sterk gedaald. Wel blijft de beoordeling afhankelijk van ervaring: een ECG van een sporter hoort te worden beoordeeld door iemand die met deze criteria vertrouwd is.
Wat zeggen de richtlijnen?
Er is geen wereldwijde consensus. In Italië is een sportmedische keuring met ECG voor wedstrijdsporters al sinds de jaren tachtig wettelijk verplicht. Onderzoek uit de regio Veneto liet zien dat de sterfte door plotse hartdood bij jonge wedstrijdsporters na invoering van dit programma flink daalde.
De European Society of Cardiology adviseert in de richtlijn sportcardiologie van 2020 om bij wedstrijdsporters een ECG te overwegen als onderdeel van de keuring. In de Verenigde Staten is men terughoudender en wordt vooral gewerkt met vragenlijsten en lichamelijk onderzoek, mede vanwege kosten en vals-positieve uitslagen.
Een grote Engelse studie onder jonge voetballers, gepubliceerd in de New England Journal of Medicine, liet zien dat screening met ECG en echo aandoeningen opspoort, maar dat ook gescreende spelers later nog konden overlijden. Screening verkleint het risico dus, maar sluit het niet uit.
Voor recreatieve sporters boven de 35 jaar die gaan starten met intensieve inspanning, adviseren Europese richtlijnen vooral een risico-inschatting op basis van leeftijd, bloeddruk, cholesterol, roken, diabetes en familiegeschiedenis. Bij een verhoogd risico kan een inspanningstest zinvol zijn.
Hoe het in Nederland is geregeld
In Nederland is een sportmedische keuring voor de meeste sporters niet verplicht. Een sportmedisch onderzoek is vrijwillig en wordt aangeboden door sportgeneeskundige instellingen en sportartsen. De Vereniging voor Sportgeneeskunde heeft een richtlijn opgesteld voor het sportmedisch onderzoek, waarin een ECG wordt aanbevolen voor bepaalde groepen.
Voor topsporters met een NOC*NSF-status en voor sommige beroepssporters geldt wel een uitgebreidere keuring, vaak inclusief ECG en soms echocardiografie. Duikers, piloten en deelnemers aan bepaalde wedstrijden kunnen ook een verplichte keuring hebben vanuit hun bond of organisatie.
Recreatieve sporters betalen een sportmedisch onderzoek meestal zelf, al vergoeden sommige aanvullende zorgverzekeringen een deel. Een ECG op verwijzing van de huisarts vanwege klachten valt wel onder de basisverzekering, met inachtneming van het eigen risico.
Daarnaast heeft Nederland een sterk netwerk van AED's en burgerhulpverleners. Vroege reanimatie en defibrillatie blijken in de praktijk een van de belangrijkste factoren voor overleving bij een hartstilstand op of naast het sportveld.
Wanneer altijd naar de dokter
Ongeacht screeningsbeleid zijn er signalen waarbij een sporter niet moet wachten. Klachten tijdens of direct na inspanning verdienen extra aandacht, omdat ze kunnen wijzen op een onderliggende hartaandoening.
- Flauwvallen of bijna flauwvallen tijdens inspanning.
- Pijn, druk of een beklemmend gevoel op de borst bij belasting.
- Hartkloppingen die plotseling beginnen en stoppen, of met duizeligheid gepaard gaan.
- Onverklaarde kortademigheid die niet past bij het trainingsniveau.
- Plotse hartdood of erfelijke hartziekte bij een familielid jonger dan 50 jaar.
Ook na een virusinfectie met koorts is voorzichtigheid geboden. Een ontsteking van de hartspier kan klachtenarm verlopen. Het advies is niet intensief te sporten zolang er koorts of algemene ziekteverschijnselen zijn, en bij aanhoudende klachten een arts te raadplegen.
Wie prestatieverhogende middelen zoals anabole steroïden of stimulantia gebruikt of heeft gebruikt, moet dat eerlijk melden. Deze middelen kunnen de hartspier verdikken en het ritme beïnvloeden, wat de beoordeling van een ECG of echo verandert.
Conclusies van de redactie
Een ECG is een eenvoudig en betaalbaar onderzoek dat een deel van de gevaarlijke hartaandoeningen bij jonge sporters kan opsporen, mits het wordt beoordeeld met sportspecifieke criteria. Een echo volgt meestal pas bij een afwijking of klacht.
Verplicht is het voor de meeste Nederlandse sporters niet. Wedstrijd- en topsporters, sporters met klachten of een belaste familie en oudere starters met risicofactoren hebben er het meeste baat bij.
Geen enkele screening geeft een garantie. Kennis van alarmsignalen en een goed bereikbare AED blijven daarom minstens zo belangrijk.
Gerelateerde artikelen: het sporthart uitgelegd, bloeddruk en krachttraining, en welke bloedwaarden sporters jaarlijks kunnen laten controleren.
Literatuur
- Corrado D, Basso C, Pavei A, Michieli P, Schiavon M, Thiene G. Trends in sudden cardiovascular death in young competitive athletes after implementation of a preparticipation screening program. JAMA. 2006;296(13):1593–1601.
- Sharma S, Drezner JA, Baggish A, et al. International recommendations for electrocardiographic interpretation in athletes. Eur Heart J. 2018;39(16):1466–1480.
- Pelliccia A, Sharma S, Gati S, et al. 2020 ESC Guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Eur Heart J. 2021;42(1):17–96.
- Malhotra A, Dhutia H, Finocchiaro G, et al. Outcomes of cardiac screening in adolescent soccer players. N Engl J Med. 2018;379(6):524–534.
- Maron BJ, Doerer JJ, Haas TS, Tierney DM, Mueller FO. Sudden deaths in young competitive athletes: analysis of 1866 deaths in the United States, 1980–2006. Circulation. 2009;119(8):1085–1092.
- Mont L, Pelliccia A, Sharma S, et al. Pre-participation cardiovascular evaluation for athletic participants to prevent sudden death: position paper from the EHRA and the EACPR, branches of the ESC. Europace. 2017;19(1):139–163.
