Curcumine na je veertigste
Geelwortel, oftewel kurkuma, kleurt al eeuwen curry's in Zuid-Azië. Het belangrijkste werkzame bestanddeel, curcumine, is uitgegroeid tot een van de populairste supplementen onder mensen boven de veertig, vooral bij stijve knieën en spierpijn na het sporten. Hoeveel daarvan wordt door onderzoek ondersteund, en waar moet je juist op letten?
Van keukenkruid tot supplement
Kurkuma is de gedroogde en gemalen wortelstok van Curcuma longa, een plant uit de gemberfamilie. Het poeder bevat enkele procenten curcuminoïden, een groep gele kleurstoffen waarvan curcumine de belangrijkste is. In supplementen wordt meestal een extract gebruikt dat is geconcentreerd tot 95 procent curcuminoïden.
In de traditionele Indiase en Chinese geneeskunde werd kurkuma gebruikt bij ontstekingen, wonden en spijsverteringsklachten. Vanaf de jaren negentig nam het wetenschappelijke onderzoek explosief toe. Inmiddels zijn er duizenden publicaties over curcumine, waarvan het overgrote deel uit laboratorium- en dieronderzoek bestaat.
Als voedingskleurstof is curcumine in de EU toegelaten onder de code E 100. De EFSA stelde bij de herbeoordeling een aanvaardbare dagelijkse inname vast van 3 milligram per kilogram lichaamsgewicht. Voor een volwassene van 80 kilo komt dat neer op 240 milligram per dag uit alle bronnen samen.
Supplementen vallen in Nederland onder het Warenwetbesluit voedingssupplementen. Gezondheidsclaims voor curcumine, zoals over gewrichten, zijn door de EU nog niet goedgekeurd en vallen onder de zogeheten "on hold"-lijst voor plantaardige stoffen.
Het opnameprobleem
De grootste uitdaging bij curcumine is de opname. Curcumine lost slecht op in water, wordt matig uit de darm opgenomen en wordt in darmwand en lever snel omgezet en uitgescheiden. Een overzichtsartikel uit 2007 vatte dit samen als het centrale probleem van curcumine als geneesmiddel.
Een veelgebruikte oplossing is de combinatie met piperine uit zwarte peper. In een klassieke studie verhoogde piperine de bloedwaarden van curcumine bij mensen aanzienlijk, doordat het de afbraak in de lever remt. Datzelfde mechanisme kan echter ook de afbraak van geneesmiddelen beïnvloeden.
Daarnaast zijn er formuleringen met fosfolipiden, nanodeeltjes, cyclodextrines of micellen die de opname verbeteren. De fabrikanten noemen vaak grote factoren hoger dan gewone curcumine, maar die getallen zijn moeilijk te vergelijken omdat studies verschillende meetmethoden gebruiken.
Een kritische analyse in de Journal of Medicinal Chemistry stelde zelfs dat curcumine in veel laboratoriumtests vals-positieve resultaten geeft en dat het chemisch instabiel is. De auteurs pleitten voor meer terughoudendheid in de interpretatie van de vele positieve celstudies.
Gewrichten, spierpijn en het brein
Het meest onderzochte toepassingsgebied bij veertigplussers is artrose, vooral van de knie. Een meta-analyse uit 2016 van gerandomiseerde studies vond dat kurkuma-extracten en curcumine de pijn bij gewrichtsklachten verminderden, met effecten vergelijkbaar met die van gangbare pijnstillers in enkele kleine studies. De auteurs wezen wel op het beperkte aantal en de kwaliteit van de studies.
Voor spierpijn na het sporten zijn er kleine studies die een iets snellere afname van spierpijn en ontstekingsmarkers laten zien. De resultaten zijn wisselend en de onderzochte groepen bestonden meestal uit jonge mannen. Over de effecten bij oudere recreatieve sporters is minder bekend.
Een Amerikaanse studie van achttien maanden bij volwassenen zonder dementie, met een goed opneembare vorm van curcumine, vond een betere score op enkele geheugentests ten opzichte van placebo. Het ging om een relatief kleine groep, en herhaling in grotere studies ontbreekt nog.
| Toepassing | Bewijs bij mensen | Oordeel redactie |
|---|---|---|
| Knieartrose (pijn) | Meerdere kleine RCT's, meta-analyses | Veelbelovend, bescheiden effect |
| Spierpijn na training | Kleine studies, wisselend | Onzeker |
| Geheugen | Enkele studies | Te vroeg voor conclusies |
| Algemene "ontstekingsremming" | Vooral laboratorium | Niet aangetoond als klinisch effect |
Veiligheid: lever en interacties
Curcumine werd lange tijd als volledig onschuldig beschouwd. Sinds ongeveer 2017 zijn er in meerdere Europese landen echter meldingen van leverbeschadiging bij gebruik van kurkumasupplementen. Een Italiaanse analyse van het nationale fytovigilantiesysteem en de literatuur beschreef een reeks gevallen van acute leverontsteking, waarvan een deel een auto-immuunkarakter had.
Ook Bijwerkingencentrum Lareb in Nederland heeft meldingen ontvangen van leverschade bij kurkumaproducten. In veel gevallen ging het om preparaten met verbeterde opname of met toegevoegde piperine. Het risico lijkt klein, maar is reëel. Het Bundesinstitut für Risikobewertung en andere instanties hebben eveneens gewaarschuwd.
Daarnaast zijn er interacties. Curcumine kan de bloedstolling licht remmen en de werking van bloedverdunners versterken. Piperine beïnvloedt leverenzymen die veel geneesmiddelen afbreken. Bij gebruik van medicatie, zeker bloedverdunners, diabetesmiddelen en sommige middelen tegen kanker, is overleg met de apotheek verstandig.
- Stop direct bij symptomen als geelzucht, donkere urine, jeuk of aanhoudende vermoeidheid en neem contact op met een arts.
- Gebruik geen curcumine bij galstenen of galwegaandoeningen zonder overleg.
- Combineer niet meerdere producten met curcumine of piperine tegelijk.
Verstandige keuzes na je veertigste
Wie curcumine wil gebruiken voor stijve gewrichten, doet er goed aan het als aanvulling te zien en niet als vervanging van bewezen maatregelen. Krachttraining, gewichtsbeheersing en fysiotherapie zijn volgens de NHG-standaard voor artrose de basis van de behandeling.
Kies een product met een duidelijke vermelding van de hoeveelheid curcuminoïden en de formulering. In studies naar artrose werd vaak 500 tot 1000 milligram curcuminoïden per dag gebruikt, verdeeld over meerdere momenten. Hoger doseren levert geen aangetoond extra voordeel op en verhoogt mogelijk het risico.
Geef een product ongeveer acht tot twaalf weken de tijd en beoordeel dan eerlijk of er verschil is. Als er geen merkbaar effect is, is doorgaan weinig zinvol. Meld het gebruik altijd aan huisarts en apotheker, zodat ze het kunnen meenemen bij nieuwe voorschriften of bloedonderzoek.
Kurkuma als specerij in de keuken is overigens een prima gewoonte. De hoeveelheden zijn veel kleiner dan in supplementen en er zijn geen meldingen van leverschade door normaal culinair gebruik.
Conclusies van de redactie
Curcumine is een van de best bestudeerde plantaardige stoffen, maar het grootste deel van dat onderzoek komt uit het laboratorium. Bij mensen is het bewijs het sterkst voor een bescheiden pijnvermindering bij knieartrose.
Voor veertigplussers is het opnameprobleem minder belangrijk dan het veiligheidsaspect: zeldzame maar ernstige leverreacties en interacties met geneesmiddelen.
Met realistische verwachtingen, een verantwoorde dosering en overleg met de apotheek kan curcumine een plaats hebben als aanvulling op beweging en gewichtsbeheersing.
Gerelateerde artikelen: omega-3 en gewrichten, collageen bij artrose en krachttraining bij knieklachten.
Literatuur
- Daily JW, Yang M, Park S. Efficacy of turmeric extracts and curcumin for alleviating the symptoms of joint arthritis: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. J Med Food. 2016;19(8):717–729.
- Anand P, Kunnumakkara AB, Newman RA, Aggarwal BB. Bioavailability of curcumin: problems and promises. Mol Pharm. 2007;4(6):807–818.
- Shoba G, Joy D, Joseph T, Majeed M, Rajendran R, Srinivas PS. Influence of piperine on the pharmacokinetics of curcumin in animals and human volunteers. Planta Med. 1998;64(4):353–356.
- Nelson KM, Dahlin JL, Bisson J, Graham J, Pauli GF, Walters MA. The essential medicinal chemistry of curcumin. J Med Chem. 2017;60(5):1620–1637.
- Lombardi N, Crescioli G, Maggini V, et al. Acute liver injury following turmeric use in Tuscany: an analysis of the Italian Phytovigilance database and systematic review of case reports. Br J Clin Pharmacol. 2021;87(3):741–753.
- Small GW, Siddarth P, Li Z, et al. Memory and brain amyloid and tau effects of a bioavailable form of curcumin in non-demented adults: a double-blind, placebo-controlled 18-month trial. Am J Geriatr Psychiatry. 2018;26(3):266–277.
- EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (ANS). Scientific Opinion on the re-evaluation of curcumin (E 100) as a food additive. EFSA Journal. 2010;8(9):1679.
